Schema Therapy for Memory Reconsolidation and Transformational Change
در طرحوارهدرمانی، کاهش شدت نشانهها یا کمک به مراجع برای مدیریت یک طرحواره الزاماً به معنای تغییر خودِ یادگیری هیجانی زیرساخت آن نیست. ممکن است فرد بتواند افکار و واکنشهای خود را بهتر کنترل کند، اما همان انتظارهای قدیمی درباره طردشدن، شکست، بیاعتمادی، شرم یا محرومیت عاطفی همچنان در موقعیتهای حساس دوباره فعال شوند.
کتاب «طرحوارهدرمانی برای بازتحکیم حافظه و تغییر بنیادین» به همین فاصله میان مدیریت طرحواره و دگرگونکردن آن میپردازد. پیر کوزینو و سوفی کوته با پیوند دادن طرحوارهدرمانی به یافتههای مربوط به حافظه و یادگیری، بررسی میکنند که چگونه میتوان از سطح مقابله با پاسخهای ناسازگار فراتر رفت و پیشبینیهای هیجانی تثبیتشده را در جریان درمان بهروزرسانی کرد.
در چارچوب ارائهشده در کتاب، طرحواره فقط مجموعهای از باورهای شناختی نیست، بلکه شبکهای از خاطرات هیجانی، احساسات بدنی، انتظارها و گرایشهای رفتاری است که در جریان تجربههای زندگی شکل گرفته است. این شبکه به مغز کمک میکند رخدادهای آینده را پیشبینی کند و برای مواجهه با آنها آماده شود.
مشکل زمانی ایجاد میشود که پیشبینیهای اولیه، با وجود تغییر شرایط زندگی، همچنان فعال باقی بمانند. فرد ممکن است رابطهای امن را تهدیدکننده برداشت کند، فاصله کوتاه دیگری را نشانه رهاشدن بداند یا یک اشتباه معمولی را اثبات بیکفایتی خود تلقی کند. نویسندگان طرحوارههای ناسازگار اولیه را از این منظر، مدلهای پیشبینیکنندهای معرفی میکنند که زمانی کارکردی انطباقی داشتهاند، اما اکنون پاسخهایی تکرارشونده و محدودکننده ایجاد میکنند.
بخش نخست کتاب این نگاه را با مباحث علوم اعصاب، نظامهای یادگیری انطباقی، مفهوم طرحواره و مدل «حالتهای طرحوارهای» پیوند میدهد. توضیح حالتها کمک میکند تغییر سریع وضعیت هیجانی و رفتاری مراجع، برای مثال عبور از کودک آسیبپذیر به محافظ کنارهگیر یا جبرانکننده افراطی، در قالب یک مدل منسجم فهمیده شود.
یکی از پرسشهای محوری اثر این است که آیا یک مداخله صرفاً به مراجع کمک میکند طرحواره خود را مدیریت کند یا میتواند ساختار پیشبین و هیجانی آن را تغییر دهد. راهبردهای شناختی، تنظیم هیجان، ذهنآگاهی و تغییر رفتار ممکن است در کاهش رنج و افزایش عملکرد بسیار مؤثر باشند؛ بااینحال، کتاب میان این دستاوردها و تغییر بنیادین حافظهای که طرحواره را حفظ میکند تمایز میگذارد.
نویسندگان با بهرهگیری از مفاهیم درمان انسجام، فرایند بازتحکیم درمانی حافظه را وارد طرحوارهدرمانی میکنند. در این رویکرد، درمانگر ابتدا باید منطق هیجانی و غالباً ضمنی نشانه را آشکار کند؛ یعنی مشخص شود چرا بخشی از ذهن مراجع، با وجود هزینههای آشکار، ادامه یک واکنش یا الگوی رفتاری را ضروری میداند.
پس از فعالشدن یادگیری هیجانی، تجربهای ناسازگار با پیشبینی تثبیتشده در کنار آن قرار میگیرد. این همزمانی میتواند فرصتی برای بهروزرسانی حافظه ایجاد کند؛ بهگونهای که پاسخ قدیمی دیگر همان ضرورت و اعتبار هیجانی سابق را نداشته باشد. کتاب شرایط لازم برای این فرایند و تفاوت آن با خاموشی موقت، مقابله شناختی یا ایجاد یک پاسخ جایگزین را بررسی میکند.
مباحث کتاب تنها به توضیح نظری بازتحکیم حافظه محدود نمیشوند. بخش دوم به کاربرد این چارچوب در انتخاب و اجرای مداخلات طرحوارهدرمانی اختصاص دارد و نشان میدهد درمانگر چگونه میتواند هدف هر مداخله را مشخص کند: تنظیم یک حالت، افزایش ظرفیت مقابله، ساختن تجربهای اصلاحی یا ایجاد شرایط لازم برای تغییر طرحواره.
این نگاه در استفاده از تکنیکهایی مانند تصویرسازی ذهنی، بازنویسی تصویر ذهنی، گفتوگوی صندلیها، کار با حالتها و رابطه درمانی اهمیت ویژهای پیدا میکند. درمانگر بهجای اجرای مکانیکی یک تکنیک، بررسی میکند کدام حافظه یا پیشبینی در لحظه فعال است، مراجع چه معنایی به تجربه خود میدهد و چه تجربهای میتواند با انتظار تثبیتشده او در تعارض قرار گیرد.
این کتاب برای روانشناسان بالینی، رواندرمانگران، درمانگران طرحواره، متخصصان درمانهای تجربهمحور و افرادی نوشته شده است که با الگوهای مزمن شخصیتی، آسیبهای رابطهای و مشکلات مقاوم به درمان کار میکنند. درمانگران آشنا با درمان شناختیرفتاری، درمان انسجام و رویکردهای مبتنی بر حافظه نیز میتوانند از مدل یکپارچه آن استفاده کنند.
اثر حاضر یک معرفی عمومی برای مراجعان یا خوانندگان بدون پیشزمینه رواندرمانی نیست. ارزش اصلی آن در ارائه چارچوبی حرفهای برای تمایز میان کنترل نشانه، ایجاد تجربه اصلاحی و تغییر واقعی یادگیری هیجانی است؛ تمایزی که میتواند شیوه مفهومپردازی پرونده و انتخاب مداخلات را برای درمانگران باتجربه دقیقتر کند.
بازخوردهای تخصصی اولیه، کتاب را بیش از همه به دلیل یکپارچهسازی نظری و بالینی طرحوارهدرمانی با درمان انسجام و بازتحکیم حافظه تحسین کردهاند.
دیوید ادواردز، روانشناس بالینی، مدرس تأییدشده طرحوارهدرمانی و رئیس پیشین انجمن بینالمللی طرحوارهدرمانی، اثر را کتابی روشن و ارزشمند میداند که نشان میدهد چگونه میتوان باورها و پیشبینیهای تثبیتشده در طرحوارههای ناسازگار اولیه را بهصورت هدفمند شناسایی و بهروزرسانی کرد. از نگاه او، نقطه قوت کتاب در ترکیب همزمان نظریه و کاربرد بالینی است.
رمکو فان در وینگارت، رئیس انجمن طرحوارهدرمانی هلند، کتاب را اثری مؤثر در توسعه و غنیتر شدن طرحوارهدرمانی معرفی کرده و آن را با تأکید ویژه به درمانگران این حوزه توصیه میکند.
بروس اکر، از بنیانگذاران درمان انسجام و یکی از چهرههای اصلی معرفی بازتحکیم حافظه در رواندرمانی، معتقد است نویسندگان نشان دادهاند چگونه میتوان یک نظام درمانی تثبیتشده را با دانش جدید درباره حافظه بازطراحی کرد تا احتمال دستیابی به تغییرات عمیق و پایدار افزایش یابد.
توری اولدز نیز کتاب را نقشه راهی سنجیده برای هماهنگکردن تواناییهای طرحوارهدرمانی با شرایطی میداند که مغز برای کنارگذاشتن مدلهای پیشبین ریشهدار به آنها نیاز دارد.
این ارزیابیها همگی از سوی متخصصان شناختهشده ارائه شدهاند، اما ماهیت آنها بیشتر توصیهنامه حرفهای درجشده توسط ناشر است و نباید با نقد مستقل دانشگاهی یا بازخورد ناشناس خوانندگان یکسان تلقی شود.
دکتر پیر کوزینو روانشناس بالینی و رواندرمانگر ساکن مونترال کانادا است که بیش از چهار دهه سابقه فعالیت در رواندرمانی دارد. او در دورهای طولانی از فعالیت حرفهای خود، طرحوارهدرمانی را بهعنوان مدل اصلی مفهومپردازی و مداخله به کار گرفته و دارای گواه...
دکتر سوفی کوته روانشناس بالینی ساکن شهر کبک در کانادا و از متخصصان درمان انسجام و بازتحکیم درمانی حافظه است. او در مطب خصوصی فعالیت میکند و از بنیانگذاران و مدیران Momentum Psychology است؛ مرکزی که خدمات روانشناختی و آموزشهای مبتنی بر علوم اعصاب، ...
